Dạy trẻ về cảm xúc: nền móng cho mọi thứ học sau này

Trong nhiều năm, giáo dục mầm non tập trung vào chuẩn bị kiến thức cho lớp một. Ngày càng nhiều nghiên cứu cho thấy năng lực cảm xúc xã hội dự báo kết quả lâu dài tốt hơn so với việc biết chữ sớm.

Lý do đơn giản: trẻ không điều chỉnh được cảm xúc thì khó tập trung, khó hợp tác, và khó học bất cứ điều gì khác.

Năm thành phần

Nhận biết cảm xúc của mình. Biết mình đang cảm thấy gì và gọi tên được.

Điều chỉnh cảm xúc. Biết cách dịu lại khi khó chịu.

Nhận biết cảm xúc của người khác. Nhìn thấy bạn đang buồn.

Kỹ năng quan hệ. Chơi cùng, chia sẻ, chờ tới lượt, giải quyết bất đồng.

Ra quyết định có trách nhiệm. Nghĩ tới hậu quả trước khi làm — ở mức rất cơ bản với lứa tuổi này.

Cả năm đều phát triển dần và cần được dạy, không tự nhiên mà có.

Dạy trẻ gọi tên cảm xúc

Đây là bước đầu tiên và quan trọng nhất. Trẻ có từ để diễn đạt sẽ ít cần dùng hành vi.

Cách làm:

• Gọi tên cảm xúc khi thấy. Nói với trẻ rằng con đang rất giận vì bạn lấy mất đồ chơi. Điều này dạy trẻ nối cảm giác trong người với một từ.
• Bắt đầu từ những cảm xúc cơ bản — vui, buồn, giận, sợ — rồi mở rộng dần sang thất vọng, lo lắng, ngại.
• Gọi tên cảm xúc của chính bạn ở mức phù hợp. Nói rằng cô thấy hơi mệt nên cần ngồi nghỉ một chút.
• Dùng sách truyện — hỏi nhân vật đang cảm thấy thế nào, vì sao.
• Dùng hình ảnh khuôn mặt để trẻ chỉ ra cảm xúc của mình.

Nguyên tắc quan trọng: mọi cảm xúc đều được phép; chỉ một số hành vi thì không.

Trẻ được phép giận. Trẻ không được phép đánh bạn. Phân biệt hai điều này là cốt lõi — nếu ta nói với trẻ rằng không được giận, ta dạy trẻ giấu cảm xúc chứ không dạy trẻ xử lý nó.

Dạy cách dịu lại

Trẻ cần công cụ cụ thể, không phải lời nhắc bình tĩnh đi:

• Hít thở. Có thể dạy qua hình ảnh — thổi nến, ngửi bông hoa.
• Có một góc yên tĩnh trong lớp mà trẻ tự chọn tới khi cần. Điều quan trọng: đây không phải chỗ phạt, mà là chỗ để nghỉ. Nếu trẻ bị bắt ra đó thì nó trở thành hình phạt và mất hết tác dụng.
• Vận động — một số trẻ cần chạy hoặc nhảy để giải toả.
• Ôm hoặc ngồi cạnh — với trẻ nhỏ, sự có mặt bình tĩnh của người lớn là công cụ điều chỉnh mạnh nhất.
• Đồ vật quen thuộc.

Điều cần nhớ: trẻ đang trong cơn khó chịu mạnh không tiếp thu được lời giảng. Hãy giúp trẻ dịu lại trước, nói chuyện sau.

Dạy kỹ năng quan hệ

• Chờ tới lượt — dùng đồng hồ cát hoặc bài hát để trẻ thấy được thời gian.
• Xin và mượn — dạy câu cụ thể và tập bằng đóng vai.
• Nhận ra cảm xúc của bạn — chỉ cho trẻ thấy bạn đang khóc và hỏi trẻ nghĩ vì sao.
• Giải quyết bất đồng — với trẻ lớn hơn, có thể hướng dẫn từng bước: mỗi bên nói điều mình muốn, cùng tìm cách.
• Chơi hợp tác — các trò cần hai người trở lên mới làm được.

Vai trò của giáo viên

Đây là điều quyết định nhiều hơn mọi hoạt động có tổ chức:

Trẻ học điều chỉnh cảm xúc chủ yếu bằng cách được điều chỉnh cùng. Một người lớn giữ được bình tĩnh khi trẻ mất kiểm soát đang dạy trẻ nhiều hơn bất kỳ bài học nào.

Điều này có hệ quả thực tế: trạng thái cảm xúc của giáo viên là công cụ nghề nghiệp. Giáo viên kiệt sức khó giữ bình tĩnh, và điều đó ảnh hưởng trực tiếp tới trẻ.

Vì vậy việc chăm sóc sức khoẻ tinh thần của giáo viên không phải phúc lợi mà là điều kiện để làm nghề.

Đưa vào hoạt động hằng ngày

Không cần một tiết học riêng. Hiệu quả hơn là lồng vào những gì đã có:

• Giờ đón trẻ — hỏi hôm nay con cảm thấy thế nào.
• Đọc sách — chọn truyện có nhân vật trải qua cảm xúc.
• Chơi đóng vai — trẻ diễn lại các tình huống xã hội.
• Các xung đột thật trong lớp — đây là cơ hội dạy tốt nhất, thật hơn mọi tình huống giả định.
• Giờ về — nhắc lại một khoảnh khắc tốt trong ngày.

Phối hợp với gia đình

• Chia sẻ các từ chỉ cảm xúc mà lớp đang dùng để nhà dùng cùng.
• Giải thích nguyên tắc mọi cảm xúc đều được phép, chỉ một số hành vi thì không.
• Mô tả cụ thể tiến bộ — trẻ đã biết gọi tên cảm xúc gì, đã biết dùng cách nào để dịu lại.
• Không đánh giá cách nuôi dạy của gia đình — chia sẻ công cụ thay vì nhận xét.

Một điều đáng nhớ

Rất nhiều hành vi khó ở lớp mầm non — cắn, đánh, la hét — thực chất là cảm xúc mạnh không có lối ra bằng lời.

Dạy trẻ gọi tên và xử lý cảm xúc không phải một môn học thêm vào chương trình. Nó là cách giải quyết phần lớn vấn đề ở tận gốc — và là thứ trẻ mang theo suốt đời, lâu hơn nhiều so với việc biết đọc sớm vài tháng.

Câu hỏi thường gặp