Trẻ cắn, đánh, giành đồ: hiểu nguyên nhân trước khi xử lý

Đây là nhóm tình huống chiếm nhiều thời gian nhất của giáo viên mầm non, và cũng là nhóm dễ xử lý sai nhất khi mệt hoặc khi có phụ huynh đứng nhìn.

Điều quan trọng nhất cần nhớ: ở lứa tuổi này, những hành vi đó là bình thường về mặt phát triển. Chúng không phải dấu hiệu trẻ hư.

Vì sao trẻ làm vậy

Chưa có ngôn ngữ để diễn đạt. Trẻ nhỏ có cảm xúc mạnh nhưng vốn từ rất hạn chế. Khi không nói được điều mình muốn, trẻ dùng cơ thể.

Chưa kiểm soát được xung động. Vùng não phụ trách việc dừng lại trước khi hành động phát triển rất chậm và còn nhiều năm nữa mới hoàn thiện.

Chưa hiểu khái niệm sở hữu và chia sẻ. Với trẻ nhỏ, thứ trong tầm tay là của mình. Đây là hiểu biết cần thời gian để hình thành, không phải điều dạy một lần là xong.

Đang thử nghiệm nguyên nhân kết quả. Trẻ đẩy bạn và quan sát chuyện gì xảy ra.

Đang có nhu cầu chưa được đáp ứng — đói, buồn ngủ, mệt, quá tải cảm giác, hoặc muốn được chú ý.

Bắt chước điều thấy ở đâu đó.

Xử lý tại chỗ

Bước 1 — Đảm bảo an toàn trước. Tách hai trẻ, kiểm tra vết thương nếu có.

Bước 2 — Chăm sóc trẻ bị ảnh hưởng trước. Điều này vừa đúng về mặt chăm sóc, vừa gửi thông điệp rằng hành vi kia không mang lại sự chú ý.

Bước 3 — Nói ngắn, rõ, bình tĩnh với trẻ gây ra. Câu ngắn ở tầm mắt trẻ: nói rõ hành vi không được phép và nó gây đau cho bạn. Tránh bài giảng dài — trẻ nhỏ không tiếp thu được khi đang kích động.

Bước 4 — Dạy cách thay thế. Đây là phần quan trọng nhất và hay bị bỏ. Trẻ cần biết làm gì thay vì hành vi đó — nói lời muốn mượn, gọi cô, chờ tới lượt. Có thể tập luyện bằng trò chơi đóng vai vào lúc trẻ bình tĩnh.

Bước 5 — Giúp trẻ khôi phục. Sau khi bình tĩnh, khuyến khích trẻ làm điều gì đó tử tế với bạn — không ép xin lỗi hình thức khi trẻ chưa hiểu.

Những cách không nên dùng

• Quát to hoặc phạt trước cả lớp. Gây xấu hổ nhưng không dạy được kỹ năng nào, và làm trẻ sợ chứ không hiểu.
• Bắt trẻ xin lỗi khi chưa hiểu vì sao. Tạo ra lời xin lỗi hình thức thay vì sự thấu cảm thật.
• Cắn lại hoặc để bạn cắn lại để trẻ biết đau. Đây là cách dạy sai và gây hại.
• Dán nhãn cho trẻ — gọi trẻ là hư, là dữ. Nhãn dán ở tuổi này bám rất lâu và ảnh hưởng tới cách trẻ nhìn chính mình.
• Nhắc đi nhắc lại sự việc nhiều giờ sau đó.
• So sánh với bạn khác trong lớp.

Phòng ngừa

Hiệu quả hơn nhiều so với xử lý:

• Quan sát để tìm quy luật. Hành vi thường xảy ra lúc nào — trước giờ ăn, cuối buổi, khi chuyển hoạt động? Ghi lại vài ngày và quy luật sẽ hiện ra.
• Đủ đồ chơi cho các món được ưa chuộng. Nhiều xung đột chỉ đơn giản do thiếu.
• Chuyển hoạt động có báo trước. Trẻ khó chuyển đột ngột; báo trước vài phút giảm rất nhiều xung đột.
• Chú ý các nhu cầu cơ bản. Trẻ đói hoặc buồn ngủ có hành vi khác hẳn.
• Bố trí không gian hợp lý — có góc yên tĩnh, có chỗ vận động, tránh lối đi chật gây va chạm.
• Can thiệp sớm. Nhận ra dấu hiệu trẻ sắp mất kiểm soát và chuyển hướng trước khi việc xảy ra.
• Dạy kỹ năng vào lúc bình thường, không chỉ lúc có sự cố.

Trao đổi với phụ huynh

Đây là phần nhạy cảm và cần chuẩn bị:

Với gia đình trẻ bị ảnh hưởng:

• Thông báo trung thực về việc đã xảy ra và vết thương nếu có.
• Nêu rõ nhà trường đã xử lý thế nào.
• Không nêu tên trẻ kia. Đây là nguyên tắc bảo mật và cũng tránh xung đột giữa các gia đình.

Với gia đình trẻ gây ra:

• Nói riêng, không nói trước mặt phụ huynh khác.
• Mô tả hành vi cụ thể, không dán nhãn cho trẻ.
• Giải thích rằng đây là giai đoạn phát triển bình thường — điều này giảm rất nhiều lo lắng và phòng thủ.
• Bàn cách phối hợp, hỏi ở nhà có tình huống tương tự không.
• Tránh giọng quy trách nhiệm cho cách nuôi dạy của gia đình.

Khi nào cần hỗ trợ chuyên môn

Phần lớn trường hợp giảm dần khi ngôn ngữ của trẻ phát triển. Nhưng nên tìm hỗ trợ khi:

• Hành vi rất thường xuyên và kéo dài nhiều tháng dù đã can thiệp nhất quán.
• Mức độ nghiêm trọng — gây thương tích đáng kể.
• Trẻ không có dấu hiệu tiến bộ về ngôn ngữ hoặc kỹ năng xã hội.
• Hành vi xuất hiện đột ngột ở trẻ trước đó bình thường — điều này có thể liên quan tới thay đổi trong cuộc sống của trẻ.
• Kèm các dấu hiệu khác về phát triển.

Cách làm đúng: trao đổi với ban giám hiệu và với gia đình, đề nghị gia đình đưa trẻ đi khám chuyên khoa. Giáo viên không chẩn đoán — vai trò của bạn là quan sát, ghi chép cụ thể, và chuyển thông tin cho người có chuyên môn.

Về chính bạn

Những tình huống này gây căng thẳng thật:

• Việc thấy bực là bình thường; điều quan trọng là không hành động khi đang bực.
• Nếu bạn thấy mình sắp mất bình tĩnh, nhờ đồng nghiệp hỗ trợ. Đây là chuyên nghiệp, không phải yếu kém.
• Trao đổi với tổ chuyên môn về các ca khó — người khác thường thấy điều bạn không thấy.
• Đừng coi hành vi của trẻ là nhắm vào bạn.

Một điều đáng nhớ

Mục đích không phải làm trẻ dừng lại ngay lúc đó, mà là giúp trẻ dần có kỹ năng để không cần tới hành vi đó nữa.

Hai mục đích này dẫn tới cách làm rất khác nhau — và cách thứ hai tuy chậm hơn nhưng là cách duy nhất có tác dụng lâu dài.

Câu hỏi thường gặp